İçeriğe geç

Acil durumdaysanız 112 Acil / Ambulans 101 Sivil Savunma 177 Orman Yangını 155 Polis TAK-DER bir kriz hattı veya acil servis değildir

Dil: Türkçe English

Afet sonrası uyku, irkilme ve kaygı

Kapı çarpınca yerinden sıçramak, gece uyuyamamak, yokken sarsıntı hissetmek — bunlar arıza değil, tehlikeden sonra bedenin hâlâ nöbette olmasıdır. Bu rehber neyin olağan olduğunu ve neyin destek gerektirdiğini ayırır.

Broşür Okuma süresi 9 dk Yazdırmaya hazır CC BY-NC 4.0

Bu sayfa tanı koymaz. Burada anlatılanlar genel bilgidir; kendinizi ya da yakınınızı değerlendirmenin yerine geçmez. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa beklemeyin: 112'yi arayın ya da en yakın hastanenin acil servisine başvurun.

Ne oluyor

Alarm çaldı; susması zaman alır

Tehlike anında beden saniyeler içinde bir alarm sistemi çalıştırır: kalp hızlanır, kaslar gerilir, duyular keskinleşir, sindirim durur. Bu sistem sizi korumak için vardır ve son derece iyi çalışır. Sorun, tehlike geçtikten sonra alarmın kendiliğinden kapanmasının zaman almasıdır.

İşte bu yüzden deprem bittikten haftalar sonra bile beden hâlâ nöbettedir. Kapının çarpması, kamyonun geçmesi, çamaşır makinesinin titremesi aynı devreyi tetikler. Buna aşırı uyarılmışlık denir ve afet sonrasında en sık görülen tepkidir.

Yokken sarsıntı hissetmek — halk arasındaki adıyla “hayalet sarsıntı” — aynı mekanizmanın bir başka yüzüdür: denge sisteminiz tekrar hareket bekler hâle gelmiştir. Deli olduğunuz anlamına gelmez; çok yaygındır ve zamanla söner.

Olağan tepkiler

İlk haftalarda dördü de beklenir

Aşağıdakilerin hepsi, olağandışı bir olaya verilen olağan tepkilerdir. Çoğu insanda haftalar içinde belirgin biçimde azalır.

Bedende

  • Çarpıntı, göğüste sıkışma
  • Kas ağrısı, çene sıkma
  • Mide bulantısı, iştah değişimi
  • Baş ağrısı, yorgunluk
  • Titreme, üşüme

Duyguda

  • Ani öfke ve sinirlilik
  • Suçluluk — “ben kurtuldum”
  • Hissizlik, uzaklık
  • Nedensiz ağlama
  • Sürekli tetikte olma

Düşüncede

  • Odaklanamama, unutkanlık
  • Sahneyi tekrar tekrar görme
  • Karar verememe
  • “Keşke şöyle yapsaydım” döngüsü
  • Zaman algısının bozulması

Davranışta

  • Uykuya dalamama, sık uyanma
  • Kalabalıktan ve kapalı yerden kaçınma
  • Giyinik uyuma, çantayı yanından ayırmama
  • Haber akışını bırakamama
  • Alkol ve sigaranın artması

Uyku

Uyku için işe yarayan sekiz şey

Afet sonrası uykusuzluğun büyük bölümü, bedenin güvenliği henüz doğrulamamış olmasından kaynaklanır. Aşağıdakiler bu doğrulamayı kolaylaştırır; hepsini birden denemeyin, ikisiyle başlayın.

1 · Aynı saat, her gün

Uyuma saatinden çok kalkma saatini sabitleyin. Az uyuduğunuz gün bile aynı saatte kalkmak, ritmi birkaç gün içinde geri getirir.

2 · Yatağı yalnızca uyku için kullanın

Yirmi dakikada uyuyamadıysanız kalkın, loş ışıkta sıkıcı bir şey yapın, uykunuz gelince dönün. Yatakta dönüp durmak, yatağı uyanıklıkla eşleştirir.

3 · Güvenliği gözle doğrulayın

Yatmadan önce kapıyı, çantanın yerini ve ayakkabıların yanınızda olduğunu bir kez kontrol edin. Bir kez. Bu, gece boyunca tekrarlanan kontrol ihtiyacını azaltır.

4 · Akşam haber orucu

Yatmadan iki saat önce afet görüntüsü ve grup mesajları kapanır. Bilmeniz gereken bir şey varsa sabah da orada olacaktır.

5 · Uzun nefes, kısa değil

Dört sayarak burundan alın, altı sayarak ağızdan verin. Verişi alıştan uzun tutmak sinir sistemini yavaşlatan en basit yöntemdir. Beş dakika yeter.

6 · Kas gevşetme

Ayaktan başlayıp yukarı doğru her kas grubunu beş saniye kasın, sonra bırakın. Beden gevşemeyi hatırlamadığında ona hatırlatmak gerekir.

7 · Kafein ve alkol sınırı

Alkol uykuya dalmayı kolaylaştırır ama gecenin ikinci yarısını parçalar ve kâbusu artırır. Öğleden sonra kafeini kesin.

8 · Gündüz hareket, gündüz ışık

Sabah gün ışığına çıkmak ve gün içinde yürümek, gece uykusunu ilaçtan daha güvenilir biçimde düzeltir.

Uyku ilacı bazı durumlarda ve kısa süreli olarak yararlıdır — ama bu kararı hekim verir. Başkasının reçetesini kullanmak, afet sonrasında sık görülen ve ciddi sonuçlar doğuran bir hatadır.

Anlık araçlar

İrkildiğiniz an: topraklanma

Kaygı yükseldiğinde dikkat geçmişe ya da olabileceklere kayar. Topraklanma, dikkati şu ana ve bulunduğunuz odaya geri çeker. İkisini de önceden, sakinken deneyin — o an hatırlamak kolay olsun.

Yöntem A

5–4–3–2–1

Yüksek sesle ya da içinizden sayın:

  • Gördüğünüz beş şey
  • Duyduğunuz dört ses
  • Dokunduğunuz üç yüzey
  • Aldığınız iki koku
  • Ağzınızdaki bir tat

Yöntem B

Yere basmak

İki ayağınızı yere düz basın ve topuğunuzdan zemine doğru bastırın. Ayaklarınızın altındaki zeminin sert olduğunu fark edin. Ellerinizi dizinize koyup avucunuzun sıcaklığını hissedin. Bulunduğunuz yerin adını, tarihi ve saati yüksek sesle söyleyin: “Şu an Lefkoşa'dayım, bugün salı, saat on bir. Sarsıntı şu an olmuyor.”

Kaçınmak kısa vadede rahatlatır, uzun vadede korkuyu büyütür. Asansöre, kapalı odaya ya da binaya girmekten tamamen kaçınırsanız beden “demek ki gerçekten tehlikeliydi” sonucunu çıkarır. Adım adım ve destek alarak geri dönmek, tamamen uzak durmaktan daha iyileştiricidir.

Ne zaman uzman desteği

Bir ayı geçtiyse ve hayatı durduruyorsa

Ölçüt belirtinin varlığı değil, süresi ve günlük hayata verdiği zarardır. Aşağıdakilerden biri sizde varsa randevu almak için daha fazla beklemeye gerek yok.

  • Belirtiler bir aydan uzun sürdü ve azalmıyor, hatta artıyor
  • İşe, okula ya da evin işlerine devam edemiyorsunuz
  • Uyku düzenli olarak dört saatin altında kaldı
  • Sahneyi yeniden yaşama (flashback) gündelik akışı kesiyor
  • İnsanlardan, yerlerden ve konuşmaktan sistemli biçimde kaçınıyorsunuz
  • Alkol, sigara ya da ilaç kullanımı belirgin biçimde arttı
  • Yaşamaktan vazgeçme düşünceleri var — bu madde için beklemeyin

Bunlar zayıflık göstergesi değil, yükün taşınabilir olandan fazla olduğunun göstergesidir. Erken destek, sürecin uzamasını önler.

Acil: 112 Kriz anında nereye başvurulur

Kaynakça

Bu sayfadaki bilgilerin kaynağı

Olağan tepkiler listesi, topraklanma teknikleri ve destek eşikleri aşağıdaki kılavuzlardan uyarlanmıştır. Sayfadaki örnekler Kıbrıs bağlamına TAK-DER tarafından uyarlanmıştır.

İlk psikolojik yardım
Dünya Sağlık Örgütü, War Trauma Foundation & World Vision International (2011). Psychological First Aid: Guide for Field Workers. Cenevre: WHO. who.int
Olağan tepkiler ve destek eşikleri
National Child Traumatic Stress Network & National Center for PTSD (2006). Psychological First Aid: Field Operations Guide, 2. baskı. nctsn.org
Stresle baş etme becerileri
Dünya Sağlık Örgütü (2020). Doing What Matters in Times of Stress: An Illustrated Guide. Cenevre: WHO. who.int
Acil durumlarda ruh sağlığı hizmeti
Inter-Agency Standing Committee (2007). IASC Guidelines on Mental Health and Psychosocial Support in Emergency Settings. interagencystandingcommittee.org

Bağlantılar kaynağın yayıncısına gider; son erişim 11 Eylül 2026. Künyede hata görürseniz bize bildirin, düzeltiriz.