Afet sonrası uyku, irkilme ve kaygı
Kapı çarpınca yerinden sıçramak, gece uyuyamamak, yokken sarsıntı hissetmek — bunlar arıza değil, tehlikeden sonra bedenin hâlâ nöbette olmasıdır. Bu rehber neyin olağan olduğunu ve neyin destek gerektirdiğini ayırır.
Broşür Okuma süresi 9 dk Yazdırmaya hazır CC BY-NC 4.0
Bu sayfa tanı koymaz. Burada anlatılanlar genel bilgidir; kendinizi ya da yakınınızı değerlendirmenin yerine geçmez. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa beklemeyin: 112'yi arayın ya da en yakın hastanenin acil servisine başvurun.
Ne oluyor
Alarm çaldı; susması zaman alır
Tehlike anında beden saniyeler içinde bir alarm sistemi çalıştırır: kalp hızlanır, kaslar gerilir, duyular keskinleşir, sindirim durur. Bu sistem sizi korumak için vardır ve son derece iyi çalışır. Sorun, tehlike geçtikten sonra alarmın kendiliğinden kapanmasının zaman almasıdır.
İşte bu yüzden deprem bittikten haftalar sonra bile beden hâlâ nöbettedir. Kapının çarpması, kamyonun geçmesi, çamaşır makinesinin titremesi aynı devreyi tetikler. Buna aşırı uyarılmışlık denir ve afet sonrasında en sık görülen tepkidir.
Yokken sarsıntı hissetmek — halk arasındaki adıyla “hayalet sarsıntı” — aynı mekanizmanın bir başka yüzüdür: denge sisteminiz tekrar hareket bekler hâle gelmiştir. Deli olduğunuz anlamına gelmez; çok yaygındır ve zamanla söner.
Olağan tepkiler
İlk haftalarda dördü de beklenir
Aşağıdakilerin hepsi, olağandışı bir olaya verilen olağan tepkilerdir. Çoğu insanda haftalar içinde belirgin biçimde azalır.
Bedende
- Çarpıntı, göğüste sıkışma
- Kas ağrısı, çene sıkma
- Mide bulantısı, iştah değişimi
- Baş ağrısı, yorgunluk
- Titreme, üşüme
Duyguda
- Ani öfke ve sinirlilik
- Suçluluk — “ben kurtuldum”
- Hissizlik, uzaklık
- Nedensiz ağlama
- Sürekli tetikte olma
Düşüncede
- Odaklanamama, unutkanlık
- Sahneyi tekrar tekrar görme
- Karar verememe
- “Keşke şöyle yapsaydım” döngüsü
- Zaman algısının bozulması
Davranışta
- Uykuya dalamama, sık uyanma
- Kalabalıktan ve kapalı yerden kaçınma
- Giyinik uyuma, çantayı yanından ayırmama
- Haber akışını bırakamama
- Alkol ve sigaranın artması
Uyku
Uyku için işe yarayan sekiz şey
Afet sonrası uykusuzluğun büyük bölümü, bedenin güvenliği henüz doğrulamamış olmasından kaynaklanır. Aşağıdakiler bu doğrulamayı kolaylaştırır; hepsini birden denemeyin, ikisiyle başlayın.
1 · Aynı saat, her gün
Uyuma saatinden çok kalkma saatini sabitleyin. Az uyuduğunuz gün bile aynı saatte kalkmak, ritmi birkaç gün içinde geri getirir.
2 · Yatağı yalnızca uyku için kullanın
Yirmi dakikada uyuyamadıysanız kalkın, loş ışıkta sıkıcı bir şey yapın, uykunuz gelince dönün. Yatakta dönüp durmak, yatağı uyanıklıkla eşleştirir.
3 · Güvenliği gözle doğrulayın
Yatmadan önce kapıyı, çantanın yerini ve ayakkabıların yanınızda olduğunu bir kez kontrol edin. Bir kez. Bu, gece boyunca tekrarlanan kontrol ihtiyacını azaltır.
4 · Akşam haber orucu
Yatmadan iki saat önce afet görüntüsü ve grup mesajları kapanır. Bilmeniz gereken bir şey varsa sabah da orada olacaktır.
5 · Uzun nefes, kısa değil
Dört sayarak burundan alın, altı sayarak ağızdan verin. Verişi alıştan uzun tutmak sinir sistemini yavaşlatan en basit yöntemdir. Beş dakika yeter.
6 · Kas gevşetme
Ayaktan başlayıp yukarı doğru her kas grubunu beş saniye kasın, sonra bırakın. Beden gevşemeyi hatırlamadığında ona hatırlatmak gerekir.
7 · Kafein ve alkol sınırı
Alkol uykuya dalmayı kolaylaştırır ama gecenin ikinci yarısını parçalar ve kâbusu artırır. Öğleden sonra kafeini kesin.
8 · Gündüz hareket, gündüz ışık
Sabah gün ışığına çıkmak ve gün içinde yürümek, gece uykusunu ilaçtan daha güvenilir biçimde düzeltir.
Uyku ilacı bazı durumlarda ve kısa süreli olarak yararlıdır — ama bu kararı hekim verir. Başkasının reçetesini kullanmak, afet sonrasında sık görülen ve ciddi sonuçlar doğuran bir hatadır.
Anlık araçlar
İrkildiğiniz an: topraklanma
Kaygı yükseldiğinde dikkat geçmişe ya da olabileceklere kayar. Topraklanma, dikkati şu ana ve bulunduğunuz odaya geri çeker. İkisini de önceden, sakinken deneyin — o an hatırlamak kolay olsun.
Yöntem A
5–4–3–2–1
Yüksek sesle ya da içinizden sayın:
- Gördüğünüz beş şey
- Duyduğunuz dört ses
- Dokunduğunuz üç yüzey
- Aldığınız iki koku
- Ağzınızdaki bir tat
Yöntem B
Yere basmak
İki ayağınızı yere düz basın ve topuğunuzdan zemine doğru bastırın. Ayaklarınızın altındaki zeminin sert olduğunu fark edin. Ellerinizi dizinize koyup avucunuzun sıcaklığını hissedin. Bulunduğunuz yerin adını, tarihi ve saati yüksek sesle söyleyin: “Şu an Lefkoşa'dayım, bugün salı, saat on bir. Sarsıntı şu an olmuyor.”
Kaçınmak kısa vadede rahatlatır, uzun vadede korkuyu büyütür. Asansöre, kapalı odaya ya da binaya girmekten tamamen kaçınırsanız beden “demek ki gerçekten tehlikeliydi” sonucunu çıkarır. Adım adım ve destek alarak geri dönmek, tamamen uzak durmaktan daha iyileştiricidir.
Ne zaman uzman desteği
Bir ayı geçtiyse ve hayatı durduruyorsa
Ölçüt belirtinin varlığı değil, süresi ve günlük hayata verdiği zarardır. Aşağıdakilerden biri sizde varsa randevu almak için daha fazla beklemeye gerek yok.
- Belirtiler bir aydan uzun sürdü ve azalmıyor, hatta artıyor
- İşe, okula ya da evin işlerine devam edemiyorsunuz
- Uyku düzenli olarak dört saatin altında kaldı
- Sahneyi yeniden yaşama (flashback) gündelik akışı kesiyor
- İnsanlardan, yerlerden ve konuşmaktan sistemli biçimde kaçınıyorsunuz
- Alkol, sigara ya da ilaç kullanımı belirgin biçimde arttı
- Yaşamaktan vazgeçme düşünceleri var — bu madde için beklemeyin
Bunlar zayıflık göstergesi değil, yükün taşınabilir olandan fazla olduğunun göstergesidir. Erken destek, sürecin uzamasını önler.
İlgili rehber
Kayıptan sonra: yas üzerine
Kayıp da varsa, tepkilerin bir kısmı yasa aittir ve ayrı bir seyir izler.
İlgili rehber
Çocuğunuzla nasıl konuşulur
Evde çocuk varsa, onun uyku ve irkilme tepkileri farklı görünür.
İlgili rehber
Saha çalışanları için ikincil travma
Yardım eden kişiyseniz benzer belirtiler başka bir yoldan gelir.
Kaynakça
Bu sayfadaki bilgilerin kaynağı
Olağan tepkiler listesi, topraklanma teknikleri ve destek eşikleri aşağıdaki kılavuzlardan uyarlanmıştır. Sayfadaki örnekler Kıbrıs bağlamına TAK-DER tarafından uyarlanmıştır.
- İlk psikolojik yardım
- Dünya Sağlık Örgütü, War Trauma Foundation & World Vision International (2011). Psychological First Aid: Guide for Field Workers. Cenevre: WHO. who.int
- Olağan tepkiler ve destek eşikleri
- National Child Traumatic Stress Network & National Center for PTSD (2006). Psychological First Aid: Field Operations Guide, 2. baskı. nctsn.org
- Stresle baş etme becerileri
- Dünya Sağlık Örgütü (2020). Doing What Matters in Times of Stress: An Illustrated Guide. Cenevre: WHO. who.int
- Acil durumlarda ruh sağlığı hizmeti
- Inter-Agency Standing Committee (2007). IASC Guidelines on Mental Health and Psychosocial Support in Emergency Settings. interagencystandingcommittee.org
Bağlantılar kaynağın yayıncısına gider; son erişim 11 Eylül 2026. Künyede hata görürseniz bize bildirin, düzeltiriz.