Saha Çalışanları için İkincil Travma

Tanım

Dört ayrı şey, sürekli birbirine karıştırılır

Saha ekiplerinde “tükendim” cümlesi her şeyin adı olarak kullanılır. Oysa altında birbirinden farklı dört durum vardır ve her birinin çözümü başkadır. Yanlış adı koymak, yanlış müdahaleye götürür.

İkincil travmatik stres

Başkasının travmatik anlatısına ya da görüntüsüne tekrar tekrar maruz kalmaktan doğar. Belirtileri travma sonrası stres belirtilerine benzer: zorlayıcı görüntüler, kâbuslar, kaçınma, aşırı tetikte olma. Hızlı başlar — bazen tek bir vakadan sonra.

Şefkat yorgunluğu

Empati kapasitesinin aşınmasıdır. Kişi hâlâ çalışır ama içi boşalmıştır; yardım ettiği kişilere karşı mesafelenir, duyarsızlaşır. Yavaş birikir ve fark edilmesi en zor olanıdır.

Tükenmişlik

Travmadan değil, çalışma koşullarından doğar: bitmeyen vardiya, belirsiz görev tanımı, desteksiz yöneticilik, anlamsız bürokrasi. Çözümü bireysel bakım değil, sistem değişikliğidir. Nefes egzersizi, düzeltilmeyen bir nöbet çizelgesini onarmaz.

Ahlaki yaralanma

Doğru bildiğiniz şeyi yapamadığınızda ortaya çıkar: kaynak yetmediği için kimin alınacağına karar vermek, yardım edemeden ayrılmak. Baskın duygu korku değil, suçluluk ve utançtır. Bu yüzden de konuşulması en zor olanıdır.

Belirtiler

Kendinizde ve ekip arkadaşınızda arayacaklarınız

İkincil travmanın en tehlikeli özelliği, etkilenen kişinin genellikle en son fark eden kişi olmasıdır. Bu yüzden liste iki yönlüdür: kendinize bakarken ekip arkadaşınıza da bakın.

Bedende

Sürekli yorgunluk, uyandığında dinlenmemiş olmak
Baş ve mide ağrısı, kas gerginliği
Sık hastalanma
Uykuya dalamama ya da aşırı uyuma

Duyguda

Kolay öfkelenme, sabırsızlık
Duygusal uyuşma, hissedememe
Umutsuzluk, sinizm
Suçluluk: “yeterince yapmadım”

Düşüncede

Sahnelerin zihne davetsiz gelmesi
Dünyayı sürekli tehlikeli görme
Odaklanamama, unutkanlık
Kendi ailesine dair aşırı korku

Davranışta

Ekipten ve yakınlarından uzaklaşma
Alkol, sigara, ilaç artışı
Sürekli çalışma, izin almayı reddetme
Sınır koyamama, her göreve “evet” deme

En erken ve en güvenilir işaret genellikle şudur: yardım ettiğiniz insanlara karşı sabrınızın kalmaması. Bu, kötü bir insan olduğunuzun değil, kapasitenizin dolduğunun göstergesidir.

Protokol

Vardiya sonrası çözülme — 20 dakika

Bu, psikolojik müdahale değildir; günün kapatılmasıdır. Ekip lideri yürütür, katılım isteğe bağlıdır ve kimse konuşmaya zorlanmaz. Her vardiyanın sonunda, sahadan ayrılmadan önce yapılır.

1 · Beş dakika

Bedeni indirin

Su için, oturun, ayakkabıyı çıkarın. Uzun nefes: dört sayarak al, altı sayarak ver. Konuşmadan önce nabız düşmeli.
2 · Beş dakika

Olguları sıralayın

Bugün ne yapıldı, kaç hane ziyaret edildi, ne tamamlandı. Duygudan önce olgu: bu, günü zihinde bir çerçeveye oturtur.
3 · Beş dakika

Tek cümlelik tur

Herkes tek cümle söyler: “Bugün bana en çok dokunan şey…” Yorum yok, öğüt yok, çözüm yok. Geçmek isteyen “pas” der.
4 · Beş dakika

Yarını kapatın

Yarının saati, görev dağılımı, kimin izinli olduğu. Belirsizlik bırakılmadan dağılın; açık uç, gece düşünülür.

Yapılmayacaklar

Kimseye ayrıntılı travma anlatısı yaptırmayın. Zorunlu ve ayrıntılı anlatım zarar verebilir; bu yüzden tek cümlelik tur kullanılır.
Performans değerlendirmesi yapmayın; bu toplantı hesap sorma yeri değildir.
Tavsiye vermeyin, “ben olsam” cümlesi kurmayın.
Toplantıyı yarım saatten uzatmayın.

Ekip liderine üç görev

İlk siz konuşun. Liderin “bugün zorlandım” demesi, ekibin konuşabilmesinin ön koşuludur.
İzni siz dayatın. İzin almayı reddeden çalışan, ekibin en riskli üyesidir.
Rotasyonu siz koruyun. En ağır görevde aynı kişiyi üst üste kullanmayın.

Kurumsal

Bakım bireysel değil, ortak bir sorumluluktur

İkincil travmanın önlenmesi çoğunlukla bireye yıkılır — “kendine iyi bak” denir ve konu kapanır. Oysa belirleyici etken çalışma koşullarıdır. Aşağıdakiler kurumun yükümlülüğüdür, çalışanın iyi niyeti değil.

Vardiya ve rotasyon

12 saati aşan vardiya yok
Ağır maruziyet görevlerinde rotasyon
Zorunlu izin günü — “isteğe bağlı” değil
Yalnız çalışma yasak; en az ikili ekip

Süpervizyon

Düzenli vaka süpervizyonu
Bağımsız, ceza üretmeyen bir kanal
Yeni gönüllüye eşleştirilmiş deneyimli kişi
Görev tanımının yazılı olması

Çıkış ve dönüş

Saha görevinden sonra dönüş görüşmesi
Uzman desteğine ücretsiz erişim
Ayrılan gönüllüyle kapanış konuşması
Ekiple birlikte yapılan anma pratikleri

Ne zaman uzman desteği

Sahadan çekilmeyi gerektiren işaretler

Aşağıdakilerden biri varsa kişinin görevden geçici olarak alınması ve uzman değerlendirmesine yönlendirilmesi gerekir. Bu bir ceza değil, koruma önlemidir ve öyle anlatılmalıdır.

Zorlayıcı görüntülerin bir aydan uzun sürmesi ve işi kesmesi
Sahada karar verememe, donma ya da dikkat kaybı
Yardım alan kişilere karşı öfke ya da küçümseyici tutum
Alkol ve madde kullanımında belirgin artış
İzin almayı sürekli reddetme, eve gitmek istememe
Kendine zarar verme düşüncesi — bu madde için beklemeyin

Bu durumda kurumunuzdaki süpervizöre ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Sahada çalışanlar ve gönüllüler için süpervizyon ve öz bakım, TAK-DER'in faaliyet alanlarından biridir.

Çalışanların desteği Kriz anında nereye başvurulur

Yazdırılabilir

Vardiya sonrası kart

20 dakikalık akış

Bedeni indir — su, oturma, uzun nefes (5 dk)
Olguları sırala — bugün ne yapıldı (5 dk)
Tek cümlelik tur — “bana en çok dokunan…” (5 dk)
Yarını kapat — saat, görev, izin (5 dk)

Katılım isteğe bağlı · “Pas” demek serbest · Tavsiye yok · 30 dakikayı aşma

Haftalık kendini kontrol

Bu hafta en az bir tam gün izin kullandım
Sahayla ilgisi olmayan biriyle görüştüm
Gece ortalama beş saatten fazla uyudum
Sahada olmadığım saatlerde telefonu kapatabildim
Bir göreve “hayır” diyebildim
Bedenimde yeni bir ağrı yok

Üç ve daha fazlası işaretlenmediyse ekip liderinizle konuşun.

Kaynakça

Bu sayfadaki bilgilerin kaynağı

Kavram ayrımları, belirti listeleri ve kurumsal sorumluluk başlıkları aşağıdaki kaynaklardan uyarlanmıştır. Vardiya sonrası akış, TAK-DER'in kendi ekip pratiğidir ve bir müdahale yöntemi olarak sunulmaz.

Kendine ve ekibe bakma: Dünya Sağlık Örgütü, War Trauma Foundation & World Vision International (2011). Psychological First Aid: Guide for Field Workers, “Caring for yourself and your colleagues” bölümü. who.int
Yardım çalışanlarının korunması: Inter-Agency Standing Committee (2007). IASC Guidelines on MHPSS in Emergency Settings, Eylem Sayfası 4.4 — yardım çalışanlarının iyilik hâli. interagencystandingcommittee.org
İkincil travmatik stres: Figley, C. R. (ed.) (1995). Compassion Fatigue: Coping with Secondary Traumatic Stress Disorder in Those Who Treat the Traumatized. New York: Brunner/Mazel.
Zorunlu ayrıntılı anlatımın riski: Rose, S., Bisson, J., Churchill, R. ve Wessely, S. (2002). “Psychological debriefing for preventing post traumatic stress disorder (PTSD)”, Cochrane Database of Systematic Reviews. cochranelibrary.com
İnsani yardım çalışanı standartları: CHS Alliance (2014). Core Humanitarian Standard on Quality and Accountability, Taahhüt 8 — personelin desteklenmesi. corehumanitarianstandard.org

Bağlantılar kaynağın yayıncısına gider; son erişim 11 Eylül 2026. Künyede hata görürseniz bize bildirin, düzeltiriz.

Saha çalışanları için ikincil travma