Çocuklar olan biteni sizin yüzünüzden okur. Bu rehber, yaş gruplarına göre ne söyleneceğini, hangi cümlelerin geri teptiğini ve uzman desteğine ne zaman başvurulacağını anlatır.
Rehber Okuma süresi 12 dk Yazdırmaya hazır CC BY-NC 4.0
İçerik uyarısı. Aşağıda ölüm, kayıp ve yaralanma örnek cümleleri geçiyor. Kendi kaybınız tazeyse okumak zorlayıcı olabilir; ara vermek makul. Acil bir durumda 112'yi arayın.
Başlangıç
Küçük çocuklar bir depremin ne olduğunu kavrayamaz; ama bakım verenin sesindeki titremeyi, yüzündeki gerginliği ve evdeki sessizliği eksiksiz okur. Bu yüzden ilk adım çocukla konuşmak değildir — konuşmadan önce kendi nefesinizi yavaşlatmaktır. Sakin görünmek zorunda değilsiniz; öngörülebilir olmanız yeterli.
“Anlamaz, üzülmesin” düşüncesiyle susulduğunda çocuk bilgiyi yine de toplar: kapı aralığından, komşudan, açık kalan televizyondan. Eksik bilgiyi kendi hayal gücüyle tamamlar ve çocuk hayal gücü genellikle gerçekten daha korkutucudur. Yaşına uygun, sade ve doğru bir anlatım, uydurulmuş bir sessizlikten her zaman daha güvenlidir.
Çocuklar bilgiyi tek seferde değil, parça parça sindirir. Aynı soruyu beşinci kez sorması sizi duymadığı anlamına gelmez; bilgiyi sınadığı, güvenli olup olmadığını tekrar kontrol ettiği anlamına gelir. Her seferinde aynı sakinlikte ve mümkünse aynı sözcüklerle yanıtlamak, tekrarın kendisini yatıştırıcı hâle getirir.
Yöntem
Konuşmayı siz açın; çocuğun sormasını beklemeyin. Sormaması merak etmediği anlamına gelmez, çoğu zaman sizi üzmekten çekindiği anlamına gelir.
Adım 1 · Zemin
Yatma vakti değil; gün içinde, aç ve yorgun olmadığı bir saat. Karşılıklı ve göz göze değil, yan yana oturmak küçük çocuklarda baskıyı azaltır — araba yolculuğu, bulaşık kurulama ve yürüyüş bu yüzden iyi çalışır.
Adım 2 · Ne biliyor
“Sen ne duydun?” diye başlayın. Böylece hem yanlış bilgiyi düzeltme fırsatı bulursunuz hem de gereksiz ayrıntı yüklemekten kaçınırsınız. Çocuğun bildiğinden fazlasını anlatmak zorunda değilsiniz.
Adım 3 · Adını koyun
“Korkmuş görünüyorsun, çok normal” cümlesi, “korkacak bir şey yok” cümlesinden kat kat işe yarar. İkincisi çocuğa hem korkusunun yanlış olduğunu hem de bunu sizinle paylaşmaması gerektiğini öğretir.
Adım 4 · Somut güvenlik
“Bir daha olmayacak” diyemezsiniz — ve dediğinizde bir sonraki artçıda güveniniz kırılır. Bunun yerine plan anlatın: “Sarsıntı olursa masanın altına gireriz, sonra kapının yanında buluşuruz.” Çocuğu yatıştıran belirsizliğin yok olması değil, ne yapacağını bilmesidir.
Yaş grupları
Aşağıdaki tepkilerin hemen hepsi olağandır ve haftalar içinde azalır. Yaşlar kesin sınır değil; çocuğunuz kendi yaşının altındaki gruba benzer davranıyorsa bu da afet sonrasında sık görülen bir geri çekilmedir.
0–2 yaş · bebek ve yürüyen çocuk
Görülebilir: Daha sık ağlama, bırakılmaya tahammülsüzlük, uyku ve beslenme düzeninin bozulması, yeni kazanılmış becerilerin geri gitmesi.
Yardımcı olan: Açıklama değil, temas ve tekrar. Uyku ve yemek saatlerini elden geldiğince aynı tutmak, aynı ninniyi söylemek, taşımak. Bu yaşta “anlatmak” yoktur; sadece bedenle verilen güvenlik vardır.
3–5 yaş · okul öncesi
Görülebilir: Altını ıslatma, parmak emme, yapışkanlık, depremi tekrar tekrar oyunla canlandırma, karanlıktan ve yalnız uyumaktan korkma.
Yardımcı olan: Bu yaş büyülü düşünür: “Yaramazlık yaptığım için oldu” diye düşünebilir. Açıkça söyleyin: “Deprem kimsenin yaptığı bir şey değil. Senin hiçbir suçun yok.” Oyunla canlandırmasını engellemeyin — sindirme yolu budur.
6–11 yaş · okul çağı
Görülebilir: Karın ve baş ağrısı, okula gitmek istememe, dikkat dağınıklığı, uykuya dalamama, aşırı soru sorma ya da tam tersi suskunluk, kardeşine ve size karşı ani öfke.
Yardımcı olan: Bilgi bu yaşta yatıştırır. Yer katmanlarının hareketini basitçe anlatın, evdeki hazırlığı birlikte yapın, çantayı birlikte hazırlayın. Sorumluluk verilmiş çocuk daha az çaresiz hisseder.
12–18 yaş · ergen
Görülebilir: İçe kapanma, sürekli telefonda afet görüntüsü izleme, “bana bir şey olmaz” diyen risk alma, uyku düzeninin tersine dönmesi, okul başarısında düşüş, arkadaş grubuna aşırı bağlanma.
Yardımcı olan: Konuşmaya zorlamayın; kapıyı açık bırakın ve yanında bulunun. Görüntü akışını tamamen yasaklamak yerine birlikte sınır koyun. Gönüllü bir işe katılmak — su dağıtımı, küçük çocuklarla ilgilenmek — bu yaşta en iyi toparlanma araçlarından biridir.
Dil
Soldaki cümlelerin hepsi iyi niyetle kurulur. Sorun niyetinde değil, çocuğa öğrettiği şeyde: duygusunu saklaması gerektiğinde ya da tutulamayacak bir sözde.
Kaçının“Korkacak bir şey yok.”
Yerine“Korkmuş olman çok doğal. Ben de korktum. Şimdi buradayız ve güvendeyiz.”
Duyguyu yok saymak, çocuğa onu size anlatmamayı öğretir.
Kaçının“Bir daha asla olmayacak.”
Yerine“Küçük sarsıntılar olabilir. Olursa ne yapacağımızı biliyoruz, birlikte yaparız.”
Tutulamayan söz, ilk artçıda tüm güveni götürür.
Kaçının“Ağlama, sen büyüdün artık.”
Yerine“İstediğin kadar ağlayabilirsin. Ben yanında oturuyorum.”
Ağlama, sinir sisteminin boşalma yoludur; kesilirse yükü büyür.
Kaçının“Uyudu, uzun bir yolculuğa çıktı.”
Yerine“Öldü. Bu, bedeninin artık çalışmaması demek; geri gelmeyecek. Onu çok özleyeceğiz.”
Örtmece küçük çocukta uykudan ve yolculuktan korkuya dönüşür.
Kaçının“Senden büyük dertlerimiz var şu an.”
Yerine“Şimdi şunu bitirmem lazım. On dakika sonra tamamen senin olacağım.” — ve gerçekten olun.
Kısa ama tutulan söz, uzun ama belirsiz ilgiden değerlidir.
Kaçının“Onlardan şanslıyız, şükret.”
Yerine“Onlar için de üzülüyoruz. Senin üzüntün de gerçek; ikisi aynı anda olabilir.”
Kıyas, çocuğa kendi acısından utanmayı öğretir.
Zor sorular
Yalan söylemeden güvence verin: “Herkes bir gün ölür ama bu genellikle çok yaşlanınca olur. Şu an güvendeyiz, evimiz kontrol edildi ve ben buradayım.” Bilmediğiniz bir şeyi bildiğinizi iddia etmeyin; bildiğiniz somut güvenlik adımlarını sayın.
Depremin fiziksel bir olay olduğunu, kimsenin cezası olmadığını söyleyin. Ailenizin inancı varsa onu kullanabilirsiniz, ama cezalandırma anlatısından uzak durun: suçluluk, çocukta korkudan daha uzun kalır.
Bilmiyorsanız bilmediğinizi söyleyin; belirsizlik yalandan daha az zarar verir. “Bilmiyorum. Öğrendiğim gün ilk sana söyleyeceğim” deyip sözünüzü tutun. Sözünüzü tutmanız, verdiğiniz haberden daha önemlidir.
Kayıp haberini erteleyip başkasından duymasına izin vermeyin. Kısa, net ve tek cümleyle verin; ardından susun ve tepkisini bekleyin. Ayrıntıyı çocuk sorduğu kadar verin. Bu konuşmada sizin de ağlamanız çocuğa zarar vermez; ağlanabileceğini gösterir.
Günlük hayat
Çadırda bile olsa aynı saatte yemek, aynı saatte uyku. Rutin, çocuğa dünyanın hâlâ öngörülebilir olduğunu kelimeler olmadan söyler.
Yıkım görüntülerinin tekrar tekrar izlenmesi, küçük çocukta olayın yeniden olduğu algısı yaratır. Haber akışını çocuk uyurken izleyin.
Su taşımak, listeyi okumak, kardeşine bakmak. Yaşına uygun sorumluluk çaresizlik hissini doğrudan azaltır.
Yıkılan bloklar ve yeniden kurulan evler, çocuğun terapisidir. Yorumlamayın, yönlendirmeyin; yanında oturun.
Ne zaman uzman desteği
İlk haftalarda bu belirtilerin görülmesi olağandır ve kendiliğinden azalır. Kalıcılaşması ya da çocuğun günlük hayatını durdurması, uzman değerlendirmesi için yeterli sebeptir. Beklemek gerekmez.
Bu durumlarda çocuğunuzun aile hekimine, bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına ya da en yakın hastaneye başvurun. Hayati bir risk varsa beklemeden 112'yi arayın.
Yazdırılabilir özet
Bu sayfayı yazdırdığınızda menü ve altbilgi çıkmaz; aşağıdaki özet ayrı bir sayfada başlar. Tarayıcınızın yazdırma menüsünden Ctrl/Cmd + P ile alabilirsiniz.
Acil: 112 · Polis: 155 · Sivil Savunma: 101
Kullanım
Creative Commons BY-NC 4.0: kaynak göstererek ticari olmayan amaçlarla yazdırabilir, dağıtabilir ve kurumunuz için uyarlayabilirsiniz. Okul, kreş veya sağlık ocağı için toplu baskı ya da uyarlama gerekiyorsa yazın, birlikte hazırlayalım.
Kaynakça
Yaş gruplarına göre tepkiler ve önerilen yaklaşımlar aşağıdaki saha kılavuzlarından uyarlanmıştır. Örnek cümleler Türkçe konuşma diline TAK-DER tarafından uyarlanmıştır; bu uyarlamalar kaynak metinlerin birebir çevirisi değildir.
Bağlantılar kaynağın yayıncısına gider; son erişim 11 Eylül 2026. Künyede hata görürseniz bize bildirin, düzeltiriz.
